Turismo Komunitario Nudar Modalidade ba Kombate Mukit no Proteze Ambiente
Husi Demetrio do Amaral de Carvalho
Artigu ida ne’e nudar sumario husi inervensaun Haburas Foundation nian kona ba desenvolvimentu turismo komunitario iha Timor-Leste, liu-liu kona ba projektu pilotu ho Koperativa Valusere Tutuala, Koperativa Laloran iha Ediri-Maubara nomos Koperativa Hakmatek iha Lekitehi-Maubisi.
Intordusaun
Hahu kedas husi hahu ukun-an iha 2002 Haburas Foundation iha fiar bot katak problema degradasaun ambiente iha ligasaun mos ba kondisaun pobreza ekstremo (mukit ne’ebe todan duni) husi populasaun sira. Kondisaun mukit bele mai husi produsaun nudar to’os nain ne’ebe menus liu tinan ba tinan, husi kondisaun rai ne’ebe lakon tiha ona nia vertilizasaun husi degradasaun ambiente ne’ebe mosu ona tempu naruk no kauja erosaun ne’ebe hafase hotu rai nia bokur tinan ba tinan. Kondisaun seluk mak kresimentu populasaun klosan ne’ebe as tebes no laiha kampo servisu ne’ebe naton iha zona rural ka zona urbana, nune ema barak liu iha familia mak depende deit ba ema ida ka rua ne’ebe bele iha knar ba buka moris lorloron nian (matapencaharian/ livelihood). Kondisaun ne’e halo vida moris membro familia barak mak moris susar no depende mos ba rekursu ambiental basiku sira hanesan rekursu floresta ne’ebe sira uja ba halibur ai-sunu, kasa, no halibur rekursu primaria seluk hodi ba fa’an.
Faktus hatudu katak, eksploitasaun rekursu florestais ne’e mos kauja ona problema ambiental tanba ema barak liu mak halibur ai-sunu, tesi ai no halo to’os iha rai lolon sira ne’ebe nia elevasaun as liu 400.
Problema seluk husi situasaun pobreza mos tanba servisu profesional barak ba konstrusaun fisiku sira nomos servisu profesional seluk ne’ebe halao husi empresario nasional ka intrnasional sira mak uja liu servisu nain (labor) husi rai liu. Kondisaun mos sai todan liu tan tanba servisu basiku sira hanesan dalan, bee mos, saude, edukasaun, no seluk tan seidauk atinji kualidade ne’ebe diak no asesivel ba ema kiak sira.
Bainhira kondisaun ne’e laiha intervensaun ne’ebe adekuado mak iha futuru Timor-Leste sei hasoru kestaun disparidade entre grupu ki’ik-oan ida ne’ebe riku tanba benefisia husi projektu ne’ebe sira simu husi governo tinan-tinan no grupu populasaun maioria mak nafatin moris iha mukit no sofre tanba dalan laiha kualidade no servisu basiku seluk ne’ebe sei dok husi konseitu desenvolvimentu sustentavel.
Intervensaun Haburas Foundation ba Kombate Kiak ho Estrategia Turismo Komunitario
Haburas Foundation halao tiha ona pilotu tolu ne’ebe importante tebes ba kombate pobreza no dada desenvolvimentu ba zona rural sira.
Pilotu turismo komunitario tolu ne’e sai dadauk modalidade ba rede turismo komunitario ka Community Based Tourism netowork ka CBT Netowork.
Pilotu Tolu ne’e mak:
